Ferhat Boratav
Üçüncü Sayfa




üçüncü sayfaya düştünüz

Cinayet, cinnet, kaza, mafya hesaplaşması, uyuşturucu kurbanları... Gazetelerin en çok okunan sayfasının konukları. Üçüncü sayfaların kahramanları... Hiçbirini tanımıyoruz, ama hikayelerini okuyoruz; yüzlerini görmüyoruz ama merak ediyoruz. Onlar 15 dakikalık Andy Warholl şöhretleri.

Birkaç istisna haricinde gazetelerin tipik bir sayfa düzeni vardır. Birinci sayfalar tanıdık simalarla doludur. Defalarca gördüğümüz ve daha pek çok kez göreceğimiz insanlar büyük laflar eder, büyük polemiklere imza atar, büyük işler başarır. Önemli bir bölümü siyasetçidir bu insanların. Sporcusu, sanatçısı, mankeni de eksik olmaz elbette.

Üçüncü sayfaya gelindiğinde ise ortalık kan gölüne döner. Cinayetler, intiharlar, tecavüzler haberlerin başlıca temalarındandır. Sarhoş halde yola çıkıp üç kişiyi ezenler, karısını aldatan adaman kayınbiraderi tarafından bıçaklanması, uyuşturucu çeteleri, kadın tacirleri, mafya tetikçileri...

Gazetelerin birinci sayfaları tanıdık simalarla doludur. Bunlar iktidarlarını, ünlerini korumak zorunda olan insanlardır. Sayfayı çevirip üçüncü sayfaya geçince ise köşeyi dönmek isterken kaza yapan insanlar vardır. Üçüncü sayfalarda yer alanlar çoğunlukla ilk ve son defa gazetede yer alan insanlardır. Andy Warhol’un dediği gibi, 15 dakikalığına ünlü olan insanlar... Adları yoktur. Unutulur. Adamın biri ve kadının biridir onlar.

Gazetelerin en çok okunan sayfalarıdır. Yapılan araştırmalar A-B grubu denilen eğitimli, yüksek gelirli kesim dahil herkesin üçüncü sayfayı okuduğunu gösteriyor. Buradaki haberler spor haberleri kadar ilgi topluyor. Durum aslında popüler kültürün şiddeti “pornografik bir unsur” olarak kullandığını gösteriyor.

Okurun ilgisi medyayı tetikliyor. Üçüncü sayfa haberlerinin Türk basınında yaygın olarak yer alması 1968’de Haldun Simavi’nin çıkardığı Günaydın gazetesi ile gerçekleşiyor. Günaydın’ın bir milyonu aşkın tiraj yakalamasının temel nedeninin de bu haberler olduğu söyleniyor. Ancak medya temel olarak bu bireylerin öyküleri üzerinden daha fazla okuyucu, daha fazla izleyici ve dinleyici kazanarak karını artırma hedefinde. Yaşanılan toplumsal gerçeklikleri değiştirmenin gereklikliliğini anlatmaktansa, gerçeklerin yaşama yansıyan en ilgi çekici yanlarını öyküleştirerek kamuya aktarılıyor.

Haberlerde "kurban" ve "katil" kimlikleri zaman zaman öylesine iç içe geçer ki ayırt etmek güçleşiyor. Öyle bir ayırt etme kaygısı da akıllara gelmiyor. Ölen kişilerin vesikalık resimleri apar topar gazetelere yetiştiriliyor, gerisi de bir şekilde yazılıyor. Kitle iletişim araçlarının sosyal sorumluluk ilkesi uyarınca, tarafsız yayın ilkelerini, en net şekilde gazetelerin “3. sayfa”larında göz ardı ettiği görülüyor. Suçu ispatlanmayan bireyin, bir iddia aşamasındaki suçu, medya aracılığıyla o henüz yargılanmadan ilan ediliyor. Birey için sonun başlangıcı olabiliyor. Bir kadını taciz ettiği ya da bir adam tarafından tecavüze uğradığı gazetelerde duyurulan insanlar, artık ne eski evlerinde oturabiliyor ne de eski işlerine gidebiliyor. İşin uzmanlarına hem üçüncü sayfa haberlerinin doğru tanımını hem de basın tarafından ele alınışındaki aksaklıkları sorduk. Bakın onlar neler anlattı.
 
Serdar Devrim, Hürriyet Gazetesi Yazı İşleri Editörü

“Eşeğin aklına karpuz sokmamak lazım” Vs.: Üçüncü sayfa haberlerine okuyucuların ilgisi ne düzeyde?

Medya araştırmaları yapanlar üçüncü sayfa haberlerinin çok okunduğunu söylüyor. Spor sayfalarının ve üçüncü sayfa haberlerinin çok okunması gazetelerin okur profilleri hakkında bize fikir veriyor. Bu çok kaliteli bir okur kitlesi olduğunun işareti değil. Ama araştırmacılar ısrarla diyorlar ki “A” grubu denilen daha kültürlü, daha varlıklı bir kitle de üçüncü sayfa haberlerine çok düşkün. Aynı şey televizyon araştırmaları da gösteriyor. En ilkel duygulara hitap eden programlar en çok reytingi alıyor.

Vs.: Hürriyet'e günde kaç üçüncü sayfa haberi niteliğinde cinayet, hırsızlık, tecavüz, kapkaç haberi ulaşıyor?

Bu niteliklerde çok sayıda haber gelir gazeteye. Öyle ki her seferinde bir iki tane üçüncü sayfa hazırlayacak kadar polis-adliye haberimiz olur elimizde. Açıkça söylemeliyim ki Türkiye’de hiçbir zaman üçüncü sayfa haberi sıkıntısı çekilmemiştir. Türkiye’nin toplum olarak çok eğitimsiz ve geri kalmış olması ve köyden şehre göçün artmasıyla bireylerin üzerindeki aile baskısı ortadan kalkıyor. Köy yerinde yapılabilecek şeyler vardır ama yapılamayacak şeyler de vardır. Orada bazı gerginlikleri dengeleyen bir töre yapısı vardır. Öpüşülür barışılır işin sonunda. Şehirde bu kontroller tamamen kalktığı için tartışma konusu meseleler daha tüyler ürpertici bir hale geliyor.

Vs.: Üçüncü sayfa haberlerine yer vermeyen bir gazete satabilir mi?

Hayır, içinde tanınmamış insanların polis ve adliye haberlerine yer vermek istemeyen bir gazetenin satma şansı çok az. Magazine, üçüncü sayfa haberlerine ve aşırı spora yer vermemeye çalışan gazeteler kimler? Radikal ve Cumhuriyet. Onlar da satmıyorlar. Ulusal ve çok satan bir gazete olmak istiyorsanız ve tahmini hareket ediyorsanız insanların çokça ilgilendiğini vehmettiğiniz türde haberler basında çok yer tutuyor.

Vs.: Üçüncü sayfa haberlerini okuyunca silaha mı sarılıyoruz yoksa ibret mi alıyoruz?

Her ikisi de mutlaka var. Bu haberlerin birçoğu ele alınırken tabii ki eleştirilerek veriliyor. Bir töre cinayeti işlenmişse, töre cinayetlerinin çağ dışı bir şey olduğunu söyleniyor. Burada iki şey var. İlkin size konu olan töre cinayeti işleyen insanlar zaten sizin gazetenizin okurları ve müşterileri değiller bir defa. Onlar üzerinde bir etki yapmanız çok zor çünkü gazetelerin eleştirisine açık insanlar değiller. Bunu söylerken çok geniş bir kitleden bahsediyorum. Gazete okuru şu anda 70 milyon kişide sadece 3-4 milyon kişi. İkinci olarak üçüncü sayfa haberlerini okuyan hasta ruhlu kişilerin aklına kötü şeyler geliyor. Siz de bunu büyüttükçe intihar eğiliminde olan insanlar köprülere çıkacak, can alma eğiliminde olan insanlar da cinayet işleyecektir.


 
Üçüncü sayfa deyip geçmeyin

Üçüncü sayfa haberleri bir yönüyle de bir öykünün konusu, bir romanın edebi tahrikçisi, bir filmin senaryosunun özetidir. Oktay Rifat’ın, Danaburnu romanı üçüncü sayfa haberlerinden çıkmıştır. Zeki Demirkubuz’un başarılı filmlerinden biri de Üçüncü Sayfa adını taşıyor. Filmin tanıtımlarında kullanılan şu cümle hem filmi hem de üçüncü sayfayı çok net anlatıyor: “Üçüncü Sayfa, kaybetmeye mahkûm birinin dramatik portresi.” Demirkubuz filminde İstanbul'un kenar semtlerinden birinde, her tarafı dökülen bir evde, üçüncü sayfalarda çok rastlanan, sıradan, günlük dramlardan birini anlatıyor. İsa ve Meryem. Tam üçüncü sayfa kahramanları. Aşkları da solgun ve tutkulu.

“Özellikle yaz dönemlerinde gazeteciler habersizlikten çok yakınır. Politika, ekonomi sayfaları zor dolar. Tek sıkıntı çekilmeyen yer üçüncü sayfalardır. Türkiye gibi ülkelerde gerek geçim sıkıntısı gerekse yasaklarla büyümüş olmanın getirdiği sorunlar üçüncü sayfayı hiçbir zaman boş bırakmaz.”

Murat Kelkitlioğlu, Star Gazetesi Yazı işleri Müdürü

“Üçüncü sayfa hiç boş kalmaz!”

Vs.: Türkiye'de günde ne kadar cinayet, hırsızlık, tecavüz, kapkaç vs, yani üçüncü sayfa haberi niteliğinde olay gerçekleşiyor?

Türkiye bu konuda oldukça zengin ülke! Bu olayları bir "adet" içine sokmak imkansız. Ancak şunu söyleyebilirim, özellikle yaz dönemlerinde gazeteciler habersizlikten çok yakınır. Politika, ekonomi sayfaları çok zor dolar. Ancak, tek sıkıntı çekilmeyen sayfalar üçüncü sayfalardır. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde gerek geçim sıkıntısı gerekse yasaklarla büyümüş olmanın getirdiği sorunlar üçüncü sayfayı hiçbir zaman boş bırakmaz.

Vs.: Size göre üçüncü sayfa haberi tanımı nedir?

Vatandaşın okuduğu zaman ibret ve önlem alacağı haberler bu tanımın içine girebilir. Üçüncü sayfa haberlerini yaparken ve bunları sayfaya koymaya karar verirken çok seçici olmak lazım. Örneğin biz gazete olarak özellikle küçük çocuklara yönelik tecavüz olaylarına pek yer vermiyoruz. Bu hem mağdur konumundakileri çok rahatsız ediyor, hem de okuyucuları.

Vs.: Sizce bugün Türk medyasında yer alan üçüncü sayfa haberleri bu tanıma uyuyor mu?

Türk medyasında en rahat asparagasın yapıldığı sayfalar üçüncü sayfalardır. Birçok haberin ayrıntıları gazetelerde farklı farklı yer alır. Bir trafik kazasında ölü sayısının doğruluğu çok önemli değildir. İlginç bir hırsızlık olayına adı karışan kişinin daha sonra suçsuz bulunması, haberin ayrıntıları kadar değer bulmaz. Kısacası çok fazla hassasiyet gösterilen, sorumluluk alınan sayfalar değillerdir.

Vs.: Üçüncü sayfa haberlerine okuyucuların ilgisi ne düzeyde? Okuyucu istiyor mu üçüncü sayfa haberlerini?

Üçüncü sayfalar Türk toplumunun talebiyle ortaya çıkmış sayfalardır. Ekonomideki arz-talep eğrisi tam anlamıyla bu sayfalar için geçerlidir. Türk insanının en çok neleri okuduğunu internet sayfalarının "en çok okunan haberler" bölümüne bakarak görebilirsiniz. Cinsel içerikli, cinayet, cinnet haberleri her zaman birinci sıradadır.

Vs.: Dünyada bu işler nasıl? New York Times'ın, Washington Post’un, Herald Tribune’ün üçüncü sayfası var mı?

New York Times, Herald Tribune gibi gazetelerde bizdeki üçüncü sayfaları göremezsiniz. Bu gazetelerde daha çok o bölgeyi ilgilendiren belediye haberleri yer alır.

Vs.: Medyanın kadına yaklaşımını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Üçüncü sayfa haberlerindeki en önemli unsur kadın. Güzel bir kadın Türk medyasının hiçbir zaman vazgeçemeyeceği üçüncü sayfa haberidir. Güzel kadın unsuru trafik kazalarında da dahi öncelik kazanır.
 
Gazeteler yayınlamadı, intiharlar azaldı.

Bir zaman bütün genel yayın yönetmenleri bir araya geldiler ve intihar haberlerini büyüterek kullanmama kararı aldılar. Bu haberler artık yapılmadığı için çocuğunun boğazına bıçak dayayıp inşaatın tepesine çıkan adamlar azaldı. Dertli insanların aklına intihar etmek daha az gelir oldu.

Prof. Dr. Yasemin İnceoğlu,
Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi öğretim üyesi

İnsanın köpeği ısırma hali

Vs.: Üçüncü sayfa haberi tanımı nedir?

Töre ve namus cinayetleri, dolandırıcılık, aile içi şiddet, trafik, cinsel (ensest, pedofili, tecavüz), cinayet, fuhuş, hırsızlık, kız kaçırma, kan davası, gasp, uyuşturucu ve çocuk suçları gibi gazetelerin üçüncü sayfasında yer veren haberlere üçüncü sayfa haberi denir.

Vs.: Sizce Türk medyasında yer alan üçüncü sayfa haberleri bu tanıma uyuyor mu?

Uyuyor. Üçüncü sayfalar “insan köpeği ısırırsa haber ama köpek insanı ısırırsa haber değildir” düşüncesini pekiştiren sayfadır. Zeki Demirkubuz'un “Üçüncü Sayfa” filminin katalogunda yer alan “Üçüncü Sayfa, kaybetmeye mahkum birinin dramatik portresi” cümlesi gerçekten Türk medyasında yer alan üçüncü sayfa haberlerini güzel açıklıyor.

Vs.: Üçüncü sayfa haberlerine okuyucuların ilgisi ne düzeyde?

Okuyucular istiyor ancak okuyucular istiyor diye bu haberleri veremezsiniz. Sosyal sorumluluk anlayışının temelindeki en önemli unsur kamu merakı değil, kamu çıkarıdır.

Vs.: Sizce üçüncü sayfa haberlerinde yaşanan gerçekler okuyucuya ne kadar nesnel, ne kadar müdahalesiz aktarılıyor?

Medyanın, anlamın toplumsal inşasında ideolojik bir işlevi vardır: bu bağlamda üçüncü sayfa haberlerinde adeta suç yoksulluk ile özdeşleştirilmekte, dramatizasyon, normalleştirme, bireyselleştirme ve ötekileştirme suretiyle kendi gündemini yaratma vurgulanarak özellikle ahlak ağırlıklı kültürel kodlar ön plana çıkarılmakta. Böylece medya kendi gerçekliğini süreklilik içerisinde üretmekte.


 
Vs.: Türk medyasının üçüncü sayfa haberlerinde kadına yaklaşımı ne boyutta?

Medyada kadının yanlış ve eksik temsil edilme sorunu yalnız ülkemize has bir sorun değil, evrensel bir konu. Kadının bilinçlenmesi ve haklarının kazanabilmesi için aile içi ilişkilerden eğitim sistemine, iş yerlerindeki erkek egemen bakıştan dine ve aynı bakış açısına sahip siyasete kadar her şey yeniden yapılanmalıdır. Bunu yaparlarken de özellikle gazeteciler kadın duyarlılıklarını askıya almamalıdır. Bir önemli husus da bu konudaki bilimsel araştırmaların yapılma zorunluluğu. Bu araştırmalarla durumun vahameti idrak edilebilir.

Vs.: Kitle iletişim araçlarının tarafsız yayın ilkelerini, en net şekilde gazetelerin üçüncü sayfalarında göz ardı ettiği eleştirisinde ne kadar gerçeklik payı var?

Bence buna verilebilecek en doğru yanıt; Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin Gazetecinin Hak ve Sorumlulukları Bildirgesi olacak. Gazetecinin Hak ve Sorumluluk Bildirgesine ek olarak yer alan “Gazetecinin Davranış Kuralları’nın”; Sağlık, Kimlik veya Özel Durum, Cinsel Saldırılar, Çocuk ve Yargı alt bölümlerini okuyup bir de gazetelerimizin üçüncü sayfalarına göz attığınızda bu eleştirinin gerçeklik payı olup olmadığını net bir biçimde görebilirsiniz.

Şiddet sıradanlaştırılıyor

Araştırmalar, şiddet haberlerinin şiddeti olgunlaştırarak sıradanlaştırdığını böylelikle toplumlarda tehdit unsuru oluşturduklarını ortaya koyuyor. Ama bu şiddet haberlerinin verilmemesi gerektiği biçiminde algılanmamalı. Sorun veriliş biçimiyle ilgili, medyada belirli kesimlerin temsil edilmeme sorunuyla da karşılaşıyoruz. Kadınlar, çocuklar, eşcinseller medyada temsil edilmiyorlar ya da yanlış (sadece fail veya kurban olarak) temsil ediliyorlar. “Tinerci çocuk”, “suçlu çocuk” türünden haksız haber başlıkları kullanılıyor, halbuki bu çocuklar suça itilmiş çocuklar, medya dili tekrar gözden geçirilmeli.